धादिङ, बैरेनी — तामाङ समुदाय तथा तिब्बती-चिनियाँ समाजमा अत्यन्तै धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेको बोधिचित्त अहिले नेपाली किसान र व्यवसायीका लागि आम्दानीको उत्कृष्ट स्रोत बनेको छ। बोधिचित्त भन्ने बिरुवा वास्तवमा जिजिपस बुद्धेन्सिस जातिको बिरुवा हो, जुन विशेष गरी काभ्रेपलाञ्चोकको तिमाल क्षेत्रमै पाइन्छ।
बोधिचित्तको साना दानाबाट बनाइने माला बौद्ध धर्मालम्बीहरूले जाप, प्रार्थना तथा ध्यानका क्रममा प्रयोग गर्छन्। यसलाई गुरु पद्यसम्भवसँग जोडेर समेत मानिन्छ। दलाई लामाजस्ता विश्वप्रसिद्ध बौद्ध गुरुहरूले पनि बोधिचित्त माला प्रार्थनामा प्रयोग गर्ने गरेका छन्।
धार्मिक महत्व र आर्थिक मूल्य:
ध्यान तथा मनको शुद्धिकरणमा सहयोग पुर्याउने विश्वासका साथ बोधिचित्त माला चीन, ताइवान, कोरिया, जापान, सिंगापुर, थाइल्याण्ड, भियतनाम लगायतका देशमा अत्यधिक मागमा छ। विशेषगरी साना आकारका दानाका माला निकै महँगा पर्ने गर्छन्। हाल काभ्रेको तिमाल क्षेत्रमा फलेको करिब एक पाथी (३.६–३.९ केजी) दानाको मूल्य २५ लाख रूपैयाँसम्म पुग्ने गरेको छ।
बजार मूल्य दानाका प्रकार, आकार र मुखको संख्याका आधारमा फरक पर्छ। उदाहरणका लागि, ७ मिमी साइजको १०८ दानाको मालाको मूल्य ६ लाखसम्म पुग्न सक्छ भने ठूला साइजका दाना थोकमा प्रतिपाथी २५ देखि ३० हजारमा विक्री हुन्छन्।
खेती विधि र सम्भावना:
बोधिचित्तको खेती समशीतोष्ण क्षेत्र (४०० मि.देखि २३०० मि.) को हावापानीमा उपयुक्त मानिन्छ। असार–साउन वा जाडो मौसममा नयाँ विरुवा रोप्न सकिन्छ। रातो, कालो तथा बलौटे माटोमा पनि मलजल र स्याहार गरेमा राम्रो हुर्कन्छ। रोपाइँ गर्दा ५–६ मिटरको दूरी राखिन्छ र तीन–चार वर्षमै फल दिन थाल्छ।
खेतीका लागि ठूला खाडल खनेर मलमाटो मिसाएर विरुवा रोपिन्छ। हिउँदमा पनि पर्याप्त पानीको व्यवस्थापनसहित खेती गर्न सकिन्छ। एक पटक हुर्केपछि विरुवाले धेरै हेरचाह चाहँदैन।
ऐतिहासिक र किंवदन्तीय पक्ष:
बोधिचित्तको उत्पत्तिसँग बुद्ध शाक्यमुनिको ध्यानकालीन समयलाई पनि जोडिएको छ। किंवदन्तीअनुसार लुम्बिनी, नमोबुद्ध र तिमाल क्षेत्र तीनवटा ठाउँमा बुद्धले बोधिचित्त रोपेका थिए, जसमा तिमालमै राम्रोरूपमा फैलन सकेको हो। अर्का एक किंवदन्ती अनुसार आठौँ शताब्दीमा तिब्बती बौद्ध धर्म विस्तारका क्रममा पद्यमसंभवले पनि तिमाल क्षेत्रमा बोधिचित्त रोपेका थिए।
वैज्ञानिक पुष्टि:
वन अनुसन्धानकर्ताहरु खेमराज भट्टराई र मित्रलाल पाठकका अनुसार नेपालमा पाइने बोधिचित्त अन्य देशका जिजिपस जातिभन्दा पृथक छ। बैरेनी सबडिभिजन वन कार्यालय, धादिङका वन अधिकृत हेम चन्द्र महतोका अनुसार हाल नेपालमा पाइन बोधिचित्तका बिरुवा जैविक दृष्टिले दुर्लभ मात्र होइन, अत्यधिक आर्थिक सम्भावना भएको वनस्पति पनि हो।
निष्कर्ष:
धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक किंवदन्ती र वैज्ञानिक पुष्टि तीनै पक्षबाट महत्वपूर्ण मानिएको बोधिचित्त खेती नेपालमा कृषिको नयाँ सम्भावना बनेको छ। सानोतिनो प्रयासबाटै किसानले लाखौं आम्दानी गर्न सक्ने भएकाले यसतर्फ ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता बढ्दो छ।
यो समाचार बैरेनी सबडिभिजन कार्यालय, धादिङका वन अधिकृत हेम चन्द्र महतोको लेखलाई आधार मानेर तयार पारिएको हो।
