गल्छि खबर फागुन २१ – शिक्षालाई केवल किताबी ज्ञानमा सीमित गरिनु आजको शिक्षण प्रणालीको गम्भीर समस्या बनिरहेको छ। विद्यालय भनेको केवल पाठ्यपुस्तक र परीक्षाको घेराभित्र सीमित हुनुपर्ने स्थान होइन, बरु विद्यार्थीको सर्वांगीण विकासको लागि एउटा मञ्च हो। तर, आजका धेरै शिक्षकहरू अझै पनि अतिरिक्त क्रियाकलापको महत्त्वलाई बेवास्ता गर्दै परीक्षामुखी शिक्षामा मात्र जोड दिइरहेका छन्।
आजका विद्यार्थीहरू नृत्य, गायन, चित्रकला, खेलकुद, अभिनय जस्ता विभिन्न सृजनात्मक क्रियाकलापमा रुचि राख्छन्। यी गतिविधिले उनीहरूलाई सिर्जनशील बनाउन, आत्मविश्वास बढाउन र मानसिक सन्तुलन कायम गर्न सघाउँछन्। तर, कतिपय शिक्षकहरू भने यस्ता क्रियाकलापलाई समय बर्बाद गर्ने माध्यमको रूपमा हेर्छन्। यसको कारण के हो? किन शिक्षकहरूले विद्यार्थीहरूको भावना बुझ्न सकिरहेका छैनन्?
– परीक्षामुखी शिक्षाको दबाब
शिक्षकहरूले विद्यार्थीलाई अतिरिक्त क्रियाकलापमा सहभागी गराउन भन्दा परीक्षामा उच्च अंक ल्याउन प्रेरित गरिरहेका छन्। विद्यालय प्रशासन, अभिभावक र समाजले समेत विद्यार्थीको सफलतालाई अंक र ग्रेडसँग मात्र तुलना गर्ने प्रवृत्ति विकास गरेको छ। यसै कारण शिक्षकहरू पनि परीक्षामुखी शिक्षामा केन्द्रित हुन बाध्य छन्।
विद्यालयमा अतिरिक्त क्रियाकलापलाई खासै महत्त्व नदिँदा विद्यार्थीहरूमा निराशा, तनाव र असन्तुष्टि बढ्न सक्छ। सिर्जनात्मक गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर नपाउँदा उनीहरूको प्रतिभा कुण्ठित हुन सक्छ। खेलकुद र सांस्कृतिक गतिविधिहरूले विद्यार्थीको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने वैज्ञानिक प्रमाणहरू पनि छन्। तर, शिक्षकहरू अझै पनि यी पक्षहरूप्रति संवेदनशील देखिँदैनन्।
– शिक्षकको प्रमुख भूमिका
शिक्षक भनेको केवल किताबी ज्ञान दिने व्यक्ति मात्र होइन, उनीहरू विद्यार्थीहरूको मार्गदर्शक, अभिभावक र प्रेरणादायी पात्र पनि हुन्। शिक्षकले विद्यार्थीको प्रतिभा चिन्नु, उनीहरूलाई सिर्जनात्मक गतिविधिमा प्रेरित गर्नु र विविध ज्ञान दिनु जरुरी छ।
शिक्षा भनेको केवल किताबी ज्ञान होइन, बरु विद्यार्थीलाई व्यवहारिक रूपमा सक्षम बनाउने माध्यम हो। नेपाल जस्तो देशमा, जहाँ युवा बेरोजगारीको समस्या जटिल बन्दै गएको छ, सिर्जनात्मक र व्यावसायिक सीप विकास गर्न सहयोग गर्ने शिक्षाको खाँचो छ। यदि विद्यार्थीहरू खेलकुद, कला, सङ्गीत वा अन्य सीपहरूमा अब्बल भए भने उनीहरूले भविष्यमा ती क्षेत्रहरूमा आफ्नो करियर बनाउन सक्छन्। तर, जब विद्यालयले यस्ता गतिविधिलाई गौण ठान्छ, तब विद्यार्थीहरू आफ्नो रुचि र क्षमतालाई बुझ्न असमर्थ हुन्छन्।
– विद्यालय प्रशासनको जिम्मेवारी
विद्यालय प्रशासनले परीक्षामुखी शिक्षालाई मात्रै प्रोत्साहन गरेर विद्यार्थीहरूलाई सिर्जनात्मक गतिविधिबाट टाढा राख्नु शिक्षाको उद्देश्यसँग बाझिन्छ। विद्यालयहरूले अतिरिक्त क्रियाकलापलाई पनि अनिवार्य विषयको रूपमा लागू गर्नुपर्छ। प्रत्येक विद्यालयले विद्यार्थीहरूको रुचि अनुसारका क्लब, प्रतियोगिता र कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
यसबाहेक, शिक्षकलाई पनि प्रशिक्षित गरिनुपर्छ ताकि उनीहरू विद्यार्थीहरूको भावना बुझ्न सकून्। शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूमा सिर्जनात्मक शिक्षण विधिहरू, अतिरिक्त क्रियाकलापको महत्त्व, विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्य जस्ता विषयहरू समावेश गरिनुपर्छ।
विद्यार्थीको वास्तविक ज्ञान केवल किताबी अध्ययनमा सीमित छैन। उनीहरूको प्रतिभा, रुचि र क्षमता विभिन्न गतिविधिबाट विकसित हुन्छ। शिक्षकहरूले यो कुरा बुझेर अतिरिक्त क्रियाकलापलाई पनि शिक्षाको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ। विद्यालय प्रशासन, अभिभावक र शिक्षकहरूले परीक्षामुखी शिक्षाको सट्टा विद्यार्थीहरूको समग्र विकासमा ध्यान दिए मात्र शिक्षाको वास्तविक लक्ष्य हासिल हुनेछ।
“अब समय आइसकेको छ—विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गर्ने मेसिन होइन, जीवनोपयोगी सीप सिक्ने र आत्मनिर्भर बन्ने वातावरण दिने। शिक्षकहरू अब विद्यार्थीहरूको भावना बुझ्नुपर्छ र उनीहरूको सम्पूर्ण विकासको लागि मार्गदर्शक बन्नुपर्छ।”
मनोसामाजिक सहजकर्ता – दिनेश बुढाथोकी
