गल्छि खबर श्रवण १७,
बहुविवाहको बहस : केटा खुसी तर छोरी र दिदीको पिडा कसले बुझ्ने?
नेपालमा पछिल्ला दिनहरूमा “बहुविवाह” सम्बन्धी बहस पुनः सतहमा आएको छ। कतिपय ठाउँमा यसलाई परम्परा, धर्म, या व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको नाममा स्वीकार गर्नुपर्ने माग उठिरहेको छ। खासगरी केही पुरुषहरू यस्ता प्रस्ताव वा सम्भावनालाई लिएर अत्यन्तै उत्साहित देखिन्छन्। तर यत्ति सोधौं — जब त्यो नियम तपाईंकी आफ्नै छोरी, दिदी, बहिनी, वा आमाको जीवनमा लागू हुन्छ, तब पनि तपाईं त्यत्तिकै खुसी हुन सक्नुहुन्छ?
बहुविवाह (एकभन्दा बढी विवाह गर्ने अवस्था) नेपालको प्रचलित कानुनअनुसार गैरकानुनी हो। मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा १७५ अनुसार बिना कानुनी प्रक्रिया दोस्रो विवाह गर्नु अपराध मानिन्छ। तर धार्मिक, सांस्कृतिक वा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको नाममा यसको बचाउ गर्नेहरूको कमी छैन।
बहुविवाहको पक्षमा देखिने भ्रम
बहुविवाहलाई पक्षमा राख्नेहरूको तर्क प्रायः यस्ता हुन्छन्:
“पुराना समयदेखि चलिआएको परम्परा हो।”
“धार्मिक ग्रन्थहरूमा पनि यसको चर्चा छ।”
“पुरुषलाई धेरै पत्नी राख्ने अधिकार छ।”
यस्ता तर्क समाजमा जति पुराना छन्, उति नै हानिकारक पनि छन्। किनभने यस्ता सोचले महिलाको अस्तित्वलाई केवल ‘स्वामित्वको वस्तु’ मा सीमित गर्छ।
तर बहुविवाह केवल धार्मिक वा पारिवारिक विषय होइन, यो समाजिक न्याय, महिला अधिकार, बालबालिका को भविष्य जस्ता गम्भीर मुद्दासँग जोडिएको विषय हो।
बहुविवाहको वास्तविक पीडा: जब कुरा आफ्नै घरमा आउँछ
अहिलेको समयमा यदि कोही केटा ‘बहुविवाह गर्न पाइयो’ भनेर रमाइरहेका छन् भने, तिनै मान्छेले आफ्नै छोरी, बहिनी, वा दिदीलाई दोस्रो श्रीमती बनाइएको थाहा पाएमा सहन सक्छन्? के उनीहरूले त्यो चोट, त्यो लाज, त्यो अपमानको महसुस गर्न सक्छन्?
यही हो सन्देशको सार: जब पीडा अरूलाई पर्छ, त्यो रमाइलो हुन्छ; तर आफन्तलाई पर्न थालेपछि त्यो निसासिएको घाउ बन्छ।
बहुविवाहको नतिजा: समाजमा पार्ने असरहरू
१. महिलाको मानसिक स्वास्थ्यमा चोट
बहुविवाहले महिलामा तिरस्कार, अपमान र असुरक्षाको भावना पैदा गर्छ। पहिलो श्रीमतीलाई निरन्तर तुलना, बेवास्ता र अपमान सहनु पर्छ।
२. सन्तानमा मनोवैज्ञानिक असर
एकै पुरुषका फरक आमाबाट जन्मिएका सन्तानबीच ईर्ष्या, असमझदारी र पारिवारिक बिखण्डन उत्पन्न हुन्छ।
३. घरेलु हिंसामा वृद्धि
जहाँ एक पुरुषको एकभन्दा बढी श्रीमती हुन्छन्, त्यहाँ मनोवैज्ञानिक तनाव, द्वन्द्व र हिंसाका घटना बारम्बार देखिन्छन्।
४. महिलाको सामाजिक र आर्थिक स्थिति कमजोर
एक्लो पारिएका महिलाहरूले परिवार, समाज र कानुनी रूपमा पाएको पहिचान गुमाउँछन्। आर्थिक रूपमा पनि निर्भर हुनुपर्छ।
बहुविवाहको वैधानिकता कुनै अधिकार होइन, अन्याय हो
यदि कुनै राष्ट्र वा समाजले बहुविवाहलाई कानुनी मान्यता दिन्छ भने त्यसले लैङ्गिक समानता, महिला सशक्तिकरण र सामाजिक न्यायका सिद्धान्तहरूलाई कुल्चन्छ। यस्तो कदमले महिला र पुरुषबीचको अधिकारको सन्तुलनलाई एकतर्फी बनाउँछ।
यस्तो कदम केवल पुरुषको स्वार्थलाई प्राथमिकता दिई बनाइने नीति हो, जसले महिलाको मौलिक अधिकारलाई समाप्त पार्छ।
हामी कस्तो समाज निर्माण गर्दैछौं?
जहाँ पुरुषले चाहे जति श्रीमती राख्न सक्छ, तर महिलाको आँसु सुन्ने कोही हुँदैन? यस्तो समाज आधुनिकताको आवरणमा लुकेको पितृसत्तात्मक व्यवस्थाको प्रतिनिधि हो।
यदि आज हामीले आवाज उठाएनौं भने भोलिको पुस्ताले यो अन्यायलाई नै सामान्य मानेर हुर्कनेछ।
हामी आधुनिक सोच राख्ने हो भने, बहुविवाह होइन, एकल विवाहमा विश्वास गर्नुपर्छ — जहाँ समर्पण, सम्मान र बराबरी हुन्छ।
अन्तिम प्रश्न:
“आज तपाईं बहुविवाहको पक्षमा हुनुहुन्छ, भोलि तपाईंकी आफ्नै छोरी दोस्रो श्रीमती बन्न बाध्य भइन् भने के त्यो पीडालाई सहन सक्नुहुन्छ?”
यदि उत्तर “होइन” हो भने, त्यसै आजबाट बहुविवाहजस्ता अन्यायपूर्ण सोचको विरुद्ध उभिनुहोस्।
लेख:- मनोसमाजिक विमर्शकर्ता दिनेश बुढाथोकी
